Η απίστευτη ιστορία του Σεργκέι Κρικαλιόφ: 311 ημέρες στο διάστημα ενώ η χώρα του κατέρρεε

Ο Σεργκέι Κωνσταντίνοβιτς Κρικαλιόφ γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1958 στο Λένινγκραντ — μια πόλη χτισμένη πάνω σε έλη, που είχε αλλάξει ήδη δύο ονόματα στον αιώνα πριν αλλάξει ξανά. Σπούδασε μηχανολογία στο Μηχανολογικό Ινστιτούτο του Λένινγκραντ και αποφοίτησε το 1981. Αμέσως μετά, εντάχθηκε στην NPO Energia — τον οργανισμό που σχεδίαζε και κατασκεύαζε τα σοβιετικά διαστημικά σκάφη.

📖 Διαβάστε περισσότερα: Το λάθος κουμπί που παραλίγο να ξεκινήσει πυρηνικό πόλεμο

Δοκίμαζε εξοπλισμό, ανέπτυσσε διαδικασίες πτήσεων, δούλευε στο κέντρο ελέγχου εδάφους. Όταν ο σταθμός Salyut 7 υπέστη βλάβη το 1985, ο Κρικαλιόφ ήταν στην ομάδα διάσωσης — σχεδίασε τη διαδικασία πρόσδεσης στον ανεξέλεγκτο σταθμό. Ήταν η χρονιά που τον επέλεξαν ως κοσμοναύτη. Ολοκλήρωσε τη βασική εκπαίδευση το 1986 και αρχικά τοποθετήθηκε στο πρόγραμμα Buran — το σοβιετικό διαστημικό λεωφορείο που δεν πέταξε ποτέ με πλήρωμα.

Η πρώτη του αποστολή ήρθε τον Νοέμβριο του 1988, με το Soyuz TM-7. Πέρασε 151 μέρες στον Mir μαζί με τον διοικητή Αλεξάντρ Βόλκοφ και τον Γάλλο αστροναύτη Ζαν-Λου Κρετιέν. Έκανε εξωδιαστημικούς περιπάτους, δοκίμασε τη νέα σοβιετική Μονάδα Ελεύθερης Μετακίνησης, και προετοίμασε τον σταθμό για περίοδο χωρίς πλήρωμα πριν επιστρέψει τον Απρίλιο του 1989.

Τίποτα δεν προμήνυε αυτό που θα ακολουθούσε στη δεύτερη αποστολή.

Στις 19 Μαΐου 1991, ο Κρικαλιόφ εκτοξεύτηκε για δεύτερη φορά προς τον Mir. Μαζί του ο διοικητής Ανατόλι Αρτσεμπάρσκι και η Βρετανίδα αστροναύτης Χέλεν Σάρμαν — η πρώτη Βρετανή στο διάστημα. Η Σάρμαν επέστρεψε μετά από μία εβδομάδα, αφήνοντας τους δυο τους μόνους στον σταθμό.

Εκείνο το καλοκαίρι, ο Κρικαλιόφ και ο Αρτσεμπάρσκι πραγματοποίησαν έξι εξωδιαστημικούς περιπάτους. Πειράματα, συντήρηση, επισκευές. Η αποστολή ήταν προγραμματισμένη να κρατήσει πέντε μήνες. Ο Κρικαλιόφ θα γυρνούσε τον Οκτώβριο.

Αλλά κάτω στη Γη, τα πράγματα είχαν αρχίσει να τρέχουν. Τον Αύγουστο του 1991, τανκ κύλησαν στους δρόμους της Μόσχας. Ένα πραξικόπημα εναντίον του Γκορμπατσόφ. Τρεις μέρες αβεβαιότητας. Ο Κρικαλιόφ παρακολούθησε τα γεγονότα από τα 350 χιλιόμετρα του Mir — μέσα από τις ραδιοεπικοινωνίες και τα δελτία που έφταναν αποσπασματικά.

Τον Ιούλιο, πριν καν αρχίσει η πολιτική κρίση, το σοβιετικό διαστημικό πρόγραμμα ζήτησε από τον Κρικαλιόφ μια «χάρη». Δύο προγραμματισμένες πτήσεις ανεφοδιασμού είχαν μειωθεί σε μία. Χρειαζόταν κάποιος πεπειραμένος μόνιμα στον σταθμό. Θα μπορούσε να μείνει λίγο παραπάνω;

Συμφώνησε. Δεν ήξερε ότι αυτό το «λίγο» θα γινόταν μήνες ολόκληροι.

Το πραξικόπημα απέτυχε. Αλλά η Σοβιετική Ένωση είχε ήδη ξεκινήσει να αποσυντίθεται. Μία-μία, οι δημοκρατίες κήρυσσαν ανεξαρτησία. Η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Ουκρανία, η Λευκορωσία. Τον Δεκέμβριο του 1991, η Σοβιετική Ένωση έπαψε επίσημα να υπάρχει. Δεκαπέντε νέα κράτη αναδύθηκαν στη θέση μιας υπερδύναμης.

Και ο Κρικαλιόφ ήταν ακόμα εκεί πάνω.

Στο Mir. Σε τροχιά γύρω από μια χώρα που δεν υπήρχε πια. Η σημαία στη στολή του — σφυρί και δρεπάνι — δεν αντιπροσώπευε πλέον κράτος. Το κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ, από όπου μόνο μπορούσε να επιστρέψει, βρισκόταν τώρα σε ξένο έδαφος: ανήκε στο Καζακστάν. Η ζώνη προσγείωσης — τα χωράφια στην καζακική στέπα — δεν ελεγχόταν πια από τη Μόσχα.

Η πόλη του, το Λένινγκραντ, μετονομάστηκε σε Αγία Πετρούπολη ενώ ήταν σε τροχιά. Ο Κρικαλιόφ είχε φύγει από μια πόλη που δεν υπάρχει πια, σε μια χώρα που δεν υπάρχει πια.

Στις 2 Οκτωβρίου 1991, το Soyuz TM-13 έφτασε στον Mir. Μέσα ήταν ο Τοκτάρ Αουμπακίροφ — κοσμοναύτης από το Καζακστάν — και ο Φραντς Φίμποκ, ο πρώτος Αυστριακός στο διάστημα. Κανείς από τους δύο δεν είχε εκπαιδευτεί για μακρόχρονη αποστολή. Και οι δύο επέστρεψαν μαζί με τον Αρτσεμπάρσκι στις 10 Οκτωβρίου. Ο διοικητής Αλεξάντρ Βόλκοφ έμεινε στον σταθμό μαζί με τον Κρικαλιόφ.

Η αλήθεια ήταν βάναυσα απλή: δεν υπήρχε προϋπολογισμός. Η νέα Ρωσική Ομοσπονδία κληρονόμησε μια οικονομία σε κατάρρευση. Ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε. Τα ράφια στα σούπερ μάρκετ ήταν άδεια. Το ρούβλι έχανε αξία κάθε μέρα. Το διαστημικό πρόγραμμα — κάποτε η υπερηφάνεια μιας υπερδύναμης — δεν είχε αρκετά χρήματα για να εκτοξεύσει προβιάντα, πόσο μάλλον αντικαταστάτη.

Η αποστολή αντικατάστασης αναβλήθηκε μία φορά. Δύο. Τρεις. Κάθε μήνα, ο Κρικαλιόφ λάμβανε νέο μήνυμα από το κέντρο ελέγχου: «Μείνε λίγο ακόμα». Οι μήνες γίνονταν ολοένα περισσότεροι. Πέντε μήνες. Έξι. Επτά. Οκτώ.

Κάποτε, τα Los Angeles Times δημοσίευσαν άρθρο με τίτλο που τα έλεγε όλα: «Junked in Space» — «Παρατημένος στο Διάστημα». Η ιστορία του Κρικαλιόφ έγινε σύμβολο μιας αυτοκρατορίας που κατέρρεε. Ο κόσμος τον παρακολουθούσε, αλλά κανείς δεν μπορούσε να τον κατεβάσει.

Ο Κρικαλιόφ πέρασε 311 μέρες στο διάστημα — σχεδόν 10,5 μήνες αντί για 5. Κάθε μέρα, ο σταθμός Mir ολοκλήρωνε 16 τροχιές γύρω από τη Γη. Δεκαέξι ανατολές και δεκαέξι δύσεις. Κάθε 90 λεπτά, ολόκληρος ο πλανήτης γυρνούσε κάτω από τα πόδια του.

Η μοναξιά ήταν αβάσταχτη. Ο Αρτσεμπάρσκι είχε φύγει τον Οκτώβριο. Ο Βόλκοφ ήταν παρέα τους τελευταίους μήνες, αλλά η καθημερινότητα στον σταθμό ήταν ένας βρόχος: πειράματα, συντήρηση, γυμναστική για να μην αποδυναμωθούν οι μύες, ύπνος, και πάλι από την αρχή. Ο ήχος του εξαερισμού δεν σταματούσε ποτέ.

Η μοναδική του γραμμή ζωής με τον έξω κόσμο ήταν ο ερασιτεχνικός ασύρματος. Με σήμα κλήσης U5MIR, ο Κρικαλιόφ επικοινωνούσε τακτικά με ραδιοερασιτέχνες σε ολόκληρο τον πλανήτη. Μία από αυτές, η Αυστραλή Μάργκαρετ Ιακουίντο, μιλούσε μαζί του σχεδόν κάθε μέρα για ολόκληρο χρόνο. Μαζί πέτυχαν κάτι πρωτοποριακό: την πρώτη επικοινωνία μέσω packet radio ανάμεσα σε τροχιακό σταθμό και ερασιτεχνικό σκοπευτή στη Γη.

Η Ιακουίντο έστησε ακόμα και ένα πρόχειρο ψηφιακό bulletin board, μέσω του οποίου οι κοσμοναύτες του Mir μπορούσαν να λαμβάνουν δυτικές ειδήσεις — πληροφορίες για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης που η Μόσχα δεν τους μετέδιδε πάντα ολόκληρες.

Τα μυαλά του δεν σταμάτησαν. Συνέχισε τα πειράματα. Συντήρησε τον σταθμό. Έκανε εξωδιαστημικούς περιπάτους σε ένα κενό που θα σκότωνε οποιονδήποτε σε δευτερόλεπτα αν κάτι πήγαινε στραβά. Αν πάθαινε κάτι, κανείς δεν θα μπορούσε να τον σώσει — η πλησιέστερη βοήθεια ήταν σε 350 χιλιόμετρα κατακόρυφα.

Στις 25 Μαρτίου 1992, ο Κρικαλιόφ επέστρεψε τελικά στη Γη. Ακριβώς 311 μέρες, 20 ώρες και 54 δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευσή του. Η κάψουλα Soyuz προσγειώθηκε στα χωράφια του Καζακστάν — σε χώμα που δεν ανήκε πια στη χώρα που τον είχε στείλει στο διάστημα.

Όταν άνοιξε η καταπακτή, χρειάστηκε βοήθεια για να σταθεί. Τα μυϊκά του και τα οστά του είχαν αποδυναμωθεί σημαντικά μετά από σχεδόν ένα χρόνο σε μηδενική βαρύτητα. Τον σήκωσαν σε μια καρέκλα και τον κουβάλησαν. Ο ήρωας του διαστήματος δεν μπορούσε καν να περπατήσει.

Ο κόσμος που βρήκε δεν ήταν αυτός που είχε αφήσει. Η Σοβιετική Ένωση δεν υπήρχε. Δεκαπέντε νέα κράτη λειτουργούσαν στη θέση της. Η οικονομία βρισκόταν σε ελεύθερη πτώση — σειρές ανθρώπων στα καταστήματα, κουπόνια αντί χρήματα. Το ρούβλι είχε χάσει τεράστια αξία. Η πόλη του δεν λεγόταν πια Λένινγκραντ. Ακόμα και η σημαία ήταν εντελώς διαφορετική.

Ο Κρικαλιόφ δεν σταμάτησε. Δεν πικράθηκε. Δεν αποσύρθηκε. Αντί για αυτό, έγινε ο πιο πεπειραμένος κοσμοναύτης στην ιστορία — ένα ζωντανό σύμβολο ότι η εξερεύνηση του διαστήματος μπορεί να ξεπεράσει τα σύνορα και τις ιδεολογίες.

Τον Φεβρουάριο του 1994, πέταξε με το αμερικανικό Space Shuttle Discovery στην αποστολή STS-60. Ήταν ο πρώτος Ρώσος κοσμοναύτης σε αμερικανικό διαστημόπλοιο — ένα σύμβολο του νέου κόσμου που είχε προκύψει μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Χειρίστηκε τον ρομποτικό βραχίονα του Shuttle σε 130 τροχιές γύρω από τη Γη κατά τη διάρκεια οκτώ ημερών.

Τον Δεκέμβριο του 1998, με την αποστολή STS-88 του Endeavour, βοήθησε να συνδεθούν τα πρώτα δύο τμήματα του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού — το ρωσικό Zarya και το αμερικανικό Unity. Μαζί με τον διοικητή Ρόμπερτ Καμπάνα, ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που πάτησαν μέσα στον ISS στις 10 Δεκεμβρίου 1998.

Ακολούθησε η αποστολή Expedition 1 (Οκτώβριος 2000 - Μάρτιος 2001) — το πρώτο μόνιμο πλήρωμα του ISS. Και τέλος, η Expedition 11 (Απρίλιος - Οκτώβριος 2005) ως διοικητής, όπου στις 16 Αυγούστου 2005 ξεπέρασε το ρεκόρ των 748 ημερών στο διάστημα που κρατούσε ο Σεργκέι Αβντέγιεφ.

Συνολικά: 803 ημέρες, 9 ώρες και 39 λεπτά στο διάστημα. Οκτώ εξωδιαστημικοί περίπατοι, 41 ώρες εκτός σταθμού. Ήταν ο πρώτος άνθρωπος που τιμήθηκε ως Ήρωας της Ρωσικής Ομοσπονδίας — ενώ ήδη κρατούσε τον τίτλο του Ήρωα της Σοβιετικής Ένωσης. Δύο τίτλοι, από δύο χώρες που η μία δεν υπάρχει πια.

Μετά τη συνταξιοδότησή του ως κοσμοναύτης το 2007, ο Κρικαλιόφ έγινε αντιπρόεδρος της Energia — του οργανισμού όπου είχε ξεκινήσει τη σταδιοδρομία του δεκαετίες νωρίτερα. Διηύθυνε το Κέντρο Εκπαίδευσης Κοσμοναυτών Γιούρι Γκαγκάριν από το 2009 ως το 2014. Από τότε εργάζεται στη Roscosmos, τη ρωσική διαστημική υπηρεσία, ως αναπληρωτής γενικός διευθυντής για τις επανδρωμένες πτήσεις.

Η ιστορία του αποτυπώθηκε στο ντοκιμαντέρ Out of the Present (1995) του Ρουμάνου σκηνοθέτη Αντρέι Ουζίκα, και ενέπνευσε την κουβανική ταινία Sergio and Sergei (2017), όπου ένας καθηγητής στην Αβάνα επικοινωνεί μέσω ασυρμάτου με έναν κοσμοναύτη εγκλωβισμένο στον Mir.

Αλλά αυτό που κάνει την ιστορία του μοναδική δεν είναι οι αριθμοί. Ούτε τα βραβεία. Είναι αυτό που συμβολίζει. Ο Κρικαλιόφ ξεκίνησε ως πολίτης μιας υπερδύναμης και γύρισε ως πολίτης μιας χώρας σε κρίση. Η πατρίδα του τον ξέχασε στο διάστημα — και εκείνος δεν ξέχασε ποτέ γιατί πετούσε.

Ονομάστηκε «ο τελευταίος πολίτης της Σοβιετικής Ένωσης». Γιατί όταν η χώρα του πέθανε, εκείνος ήταν ακόμα εκεί πάνω — σε τροχιά, σε σιωπή, κοιτάζοντας ένα χάρτη που κανείς δεν αναγνώριζε πια. Το μοναδικό κομμάτι της ΕΣΣΔ που δεν μπορούσαν να κατεβάσουν.